O artigo 40.2 da Constitución Española encomenda aos poderes públicos, como un dos principios rectores da política social e económica, velar pola seguridade e hixiene no traballo.

Este mandato constitucional implica a necesidade de desenvolver unha política de protección da saúde dos traballadores mediante a prevención dos riscos derivados do seu traballo e encontra nesta Lei o seu piar fundamental. Nela configúrase o marco xeral no que se desenvolverán as distintas accións preventivas, en coherencia coas decisións da Unión Europea que expresou a súa ambición de mellorar de forma progresiva as condicións de traballo e de acadar este obxectivo de progreso cunha harmonización paulatina desas condicións nos diferentes países europeos.

Da presencia de España na Unión Europea deriva, por conseguinte, a necesidade de harmonizar a nosa política coa nacente política comunitaria nesta materia, preocupada, cada vez en maior medida, polo estudio e tratamento da prevención dos riscos derivados do traballo. Boa proba disto foi a modificación do Tratado constitutivo da Comunidade Económica Europea pola chamada Acta Única, onde a teor do seu artigo 118 A) os Estados membros veñen, desde a súa entrada en vigor, promover a mellora do medio de traballo para conseguir o obxectivo antes dito de harmonización no progreso das condicións de seguridade e saúde dos traballadores. Este obxectivo viuse reforzado no Tratado da Unión Europea mediante o procedemento que nel se contempla para a adopción, a través de Directivas, de disposicións mínimas que se terán que aplicar de forma progresiva.

Consecuencia de todo isto foi a creación dun acervo xurídico europeo sobre protección da saúde dos traballadores no traballo. Das Directivas que o configuran a máis significativa é, sen dúbida, a 89/391/CEE, relativa á aplicación das medidas para promover a mellora da seguridade e da saúde dos traballadores no traballo, que contén o marco xurídico xeral no que opera a política de prevención comunitaria.

Esta Lei traspón ao Dereito español a devandita Directiva, ao mesmo tempo que incorpora ao que será o noso corpo básico nesta materia disposicións doutras Directivas nas que a súa materia esixe ou aconsella a transposición nunha norma de rango legal, como son as Directivas 92/85/CEE, 94/33/CEE e 91/383/CEE, relativas á protección da maternidade e dos mozos e ao tratamento das relacións de traballo temporais, de duración determinada e en empresas de traballo temporal.

Deste xeito, o mandato constitucional contido no artigo 40.2 da nosa lei de leis e a comunidade xurídica establecida pola Unión Europea nesta materia configuran o soporte básico no que se asenta esta Lei. Xunto con isto, os nosos propios compromisos contraídos coa Organización Internacional do Traballo a partir de ratificación do Convenio 155, sobre seguridade e saúde dos traballadores e medio ambiente de traballo, enriquecen o contido do texto legal ao incorporaren as súas prescricións e darlles o rango legal axeitado dentro do noso sistema xurídico.

2

Pero non é só do mandato constitucional e dos compromisos internacionais do Estado español de onde se deriva a esixencia dun novo enfoque normativo. Dimana tamén, na orde interna, dunha dobre necesidade: a de rematar, en primeiro lugar, coa falta dunha visión unitaria na política de prevención de riscos laborais propia da dispersión da normativa vixente, froito da acumulación no tempo de normas de moi diverso rango e orientación, moitas delas anteriores á propia Constitución española; e, en segundo lugar, a de actualizar regulacións xa desfasadas e regular situacións novas non contempladas con anterioridade. Necesidades estas que, se sempre revisten importancia, adquiren especial transcendencia cando se relacionan coa protección da seguridade e a saúde dos traballadores no traballo, a evolución das condicións que demanda a permanente actualización da normativa e a súa adaptación ás profundas transformacións experimentadas.

3

Por todo iso, esta Lei ten por obxecto a determinación do corpo básico de garantías e responsabilidades preciso para establecer un axeitado nivel de protección da saúde dos traballadores fronte aos riscos derivados das condicións de traballo, e isto no marco dunha política coherente, coordinada e eficaz de prevención de riscos laborais.

A partir do recoñecemento do dereito dos traballadores no ámbito laboral á protección da súa saúde e integridade, a Lei establece as diversas obrigas que, no ámbito indicado, garantirán este dereito, así como as actuacións das Administracións públicas que poidan incidir positivamente na consecución do devandito obxectivo.

Ao inserir esta Lei no ámbito específico das relacións laborais, configúrase como unha referencia legal mínima nun dobre sentido: o primeiro, como Lei que establece un marco legal a partir do que as normas regulamentarias irán fixando e concretando os aspectos máis técnicos das medidas preventivas; e, o segundo, como soporte básico a partir do que a negociación colectiva poderá desenvolver a súa función específica. Neste aspecto, a Lei e as súas normas regulamentarias constitúen lexislación laboral, conforme ao artigo 149.1.7ª da Constitución.

Pero, ao mesmo tempo – e nisto radica unha das principais novidades da Lei –, esta norma aplicarase tamén no ámbito das Administracións públicas, razón pola que a Lei non só posúe o carácter de lexislación laboral senón que constitúe, nos seus aspectos fundamentais, norma básica do réxime estatutario dos funcionarios públicos, dictada ao abeiro do disposto no artigo 149.1.18ª da Constitución. Con isto confírmase tamén a vocación de universalidade da Lei, en canto dirixida a abordar, de maneira global e coherente, o conxunto dos problemas derivados dos riscos relacionados co traballo, calquera que sexa o ámbito no que o traballo se preste.

En consecuencia, o ámbito de aplicación da Lei inclúe tanto aos traballadores vinculados por unha relación laboral en sentido estricto, como ao persoal civil con relación de carácter administrativo ou estatutario ao servicio das Administracións públicas, así como aos socios traballadores ou de traballo dos distintos tipos de cooperativas, sen máis exclusións que as correspondentes, no ámbito da función pública, a determinadas actividades de policía, seguridade, amparo alfandegueiro, peritaxe forense e protección civil, onde as particularidades impidan a aplicación da Lei, a que inspirará, non obstante, a normativa específica que se dicte para salvagardar a seguridade e a saúde dos traballadores nas devanditas actividades; en sentido similar, a Lei prevé a súa adaptación ás características propias dos centros e establecementos militares e dos establecementos penitenciarios.

4

A política en materia de prevención de riscos laborais, en canto conxunto de actuacións dos poderes públicos dirixidas á promoción da mellora das condicións de traballo para elevar o nivel de protección da saúde e a seguridade dos traballadores, articúlase na Lei conforme aos principios de eficacia, coordinación e participación, ordenando tanto a actuación das diversas Administracións públicas con competencias en materia preventiva, como a necesaria participación na devandita actuación de empresarios e traballadores, a través das súas organizacións representativas. Neste contexto, a Comisión Nacional de Seguridade e Saúde no Traballo que se crea configúrase como un instrumento privilexiado de participación na formulación e desenvolvemento da política en materia preventiva.

Pero tratándose dunha Lei que persegue ante todo a prevención, a súa articulación non pode descansar de xeito exclusivo na ordenación das obrigas e responsabilidades dos actores directamente relacionados co feito laboral. O propósito de fomentar unha auténtica cultura preventiva, mediante a promoción da mellora da educación en dita materia en todos os niveis educativos, involucra á sociedade no seu conxunto e constitúe un dos obxectivos básicos e de efectos quizais máis transcendentes cara ao futuro dos perseguidos por esta Lei.

5

A protección do traballador fronte aos riscos laborais esixe unha actuación na empresa que desborda o simple cumprimento formal dun conxunto predeterminado, máis ou menos amplo, de deberes e obrigas empresariais e, máis aínda, a simple corrección a posteriori de situacións de risco xa manifestadas. A planificación da prevención desde o momento mesmo do deseño do proxecto empresarial, a avaliación inicial dos riscos inherentes ao traballo e a súa actualización periódica a medida que se alteren as circunstancias, a ordenación dun conxunto coherente e globalizador de medidas de acción preventiva axeitadas á natureza dos riscos detectados e o control da efectividade das devanditas medidas constitúen os elementos básicos do novo enfoque na prevención de riscos laborais que a Lei determina. E, xunto a isto, claro está, a información e a formación dos traballadores dirixidas a un mellor coñecemento tanto do alcance real dos riscos derivados do traballo como da forma de previlos e evitalos, de maneira adaptada ás peculiaridades de cada centro de traballo, ás características das persoas que nel desenvolven a súa prestación laboral e á actividade concreta que realizan.

Desde estes principios articúlase o capítulo III da Lei, que regula o conxunto de dereitos e obrigas derivados ou correlativos do dereito básico dos traballadores á súa protección, así como, de maneira máis específica, as actuacións a desenvolver en situacións de emerxencia ou en caso de risco grave e inminente as garantías e dereitos relacionados coa vixilancia da saúde dos traballadores, con especial atención á protección da confidencialidade e o respecto á intimidade no tratamento destas actuacións, e as medidas particulares a adoptar en relación con categorías específicas de traballadores, tales como os mozos e mozas, as traballadoras embarazadas ou que deron a luz recentemente e os traballadores suxeitos a relacións laborais de carácter temporal.

Entre as obrigas empresariais que establece a Lei, ademais das que implicitamente leva consigo a garantía dos dereitos recoñecidos ao traballador, cabe salientar o deber de coordinación que se impón aos empresarios que desenvolvan as súas actividades nun mesmo centro de traballo, así como o de aqueles que contraten ou subcontraten con outros a realización nos seus propios centros de traballo de obras ou servicios correspondentes á súa actividade de vixiar o cumprimento polos devanditos contratistas e subcontratistas da normativa de prevención.

Instrumento fundamental da acción preventiva na empresa é a obriga regulada no capítulo IV de estructurar a dita acción a través da actuación dun ou varios traballadores da empresa especificamente designados para iso, da constitución dun servicio de prevención ou do recurso a un servicio de prevención alleo á empresa. Desta maneira, a Lei combina a necesidade dunha actuación ordenada e formalizada das actividades de prevención co recoñecemento da diversidade de situacións ás que a Lei se dirixe en canto á magnitude, complexidade e intensidade dos riscos inherentes a estas, outorgando un conxunto suficiente de posibilidades, incluída a eventual participación das Mutuas de Accidentes de Traballo e Enfermidades Profesionais, para organizar de maneira racional e flexible o desenvolvemento da acción preventiva, garantindo en todo caso tanto a suficiencia do modelo de organización elixido como a independencia e protección dos traballadores que, organizados ou non nun servicio de prevención, teñan atribuídas as ditas funcións.

6

O capítulo V regula, de forma detallada, os dereitos de consulta e participación dos traballadores en relación coas cuestións que afectan á seguridade e saúde no traballo. Partindo do sistema de representación colectiva vixente no noso país, a Lei atribúe aos denominados Delegados de prevención – elixidos por e entre os representantes do persoal no ámbito dos respectivos órganos de representación – o exercicio das funcións especializadas en materia de prevención de riscos no traballo, outorgándolles para iso as competencias, facultades e garantías necesarias. Xunto a isto, o Comité de Seguridade e Saúde, continuando a experiencia de actuación dunha figura, arraigada e tradicional do noso ordenamento laboral, configúrase como o órgano de encontro entre os ditos representantes e o empresario para o desenvolvemento dunha participación equilibrada en materia de prevención de riscos.

Todo isto sen prexuízo das posibilidades que lle outorga a Lei á negociación colectiva para artellar de maneira diferente os instrumentos de participación dos traballadores, mesmo desde o establecemento de ámbitos de actuación distintos aos propios do centro de traballo, recollendo con isto diferentes experiencias positivas de regulación convencional onde a vixencia, plenamente compatible cos obxectivos da Lei, se salvagarda a través da disposición transitoria desta.

7

Tras regular no capítulo VI as obrigas básicas que afectan aos fabricantes, importadores e subministradores de maquinaria, equipos, productos e utensilios de traballo, que enlazan coa normativa comunitaria de mercado interior dictada para asegurar a exclusiva comercialización daqueles productos e equipos que ofrezan os maiores niveis de seguridade para os usuarios, a Lei aborda no capítulo VII a regulación das responsabilidades e sancións que deben garantir o seu cumprimento, incluíndo a tipificación das infraccións e mais o réxime sancionador correspondente.

Para rematar, a disposición adicional quinta vén ordenar a creación dunha fundación, baixo o protectorado do Ministerio de Traballo e Seguridade Social e con participación tanto das Administracións públicas como das organizacións representativas de empresarios e traballadores, que terá como fin primordial a promoción, especialmente nas pequenas e medianas empresas, de actividades destinadas á mellora das condicións de seguridade e saúde no traballo. Para lle permitir á fundación o desenvolvemento das súas actividades, dotarase a esta por parte de Ministerio de Traballo e Seguridade Social dun patrimonio procedente do exceso de excedentes da xestión realizada polas Mutuas de Accidentes de Traballo e Enfermidades Profesionais.

Con iso, refórzanse, sen dúbida, os obxectivos de responsabilidade, cooperación e participación que inspiran a Lei no seu conxunto.

8

O proxecto de Lei, cumprindo as prescricións legais sobre a materia, someteuse á consideración do Consello Económico e  Social, do Consello Xeral do Poder Xudicial e do Consello de Estado.